บุ๋ม ปนัดดา มหากาพย์แห่งความย้อนแย้ง และบทเรียนว่าด้วย "ความไว้ใจ"

เกือบพันล้านบาทเกิดขึ้นได้อย่างไร?

 คำถามนี้ทำให้เรียกขานว่า "เจ้าแม่กระทรวงหลอกให้ไว้ใจ" 

 เรื่องราวของคุณบุ๋ม ปนัดดา คือมหากาพย์แห่งความย้อนแย้ง หน้าสวย ใจดี สายบุญ เหตุใดจึงกลายเป็นเช่นนี้

คำตอบอยู่ที่ศาสตร์แห่งการสร้างภาพลักษณ์ ผสานกับ Neuroscience of Trust หรือวิทยาศาสตร์แห่งความไว้ใจ

คนที่ทำให้เราเชื่อใจได้มากที่สุด ไม่ใช่คนที่เรารู้จักดีที่สุด แต่คือคนที่สมองของเราสร้างภาพว่าเขาเป็นคนดีไปแล้ว เพียงชื่อ "มูลนิธิองค์กรทำดี" ก็เหนี่ยวรั้งใจเราไว้แล้ว

ทุกอย่างล้วนผ่านการคิด เราในฐานะคนไทยจึงต้องเรียนรู้ที่จะไว้ใจ เรียนรู้ว่าเหตุใดบุคคลสาธารณะคนหนึ่งจึงได้รับความไว้วางใจจากคนจำนวนมาก และเหตุใดความเชื่อถือจึงดำรงอยู่ได้แม้ปรากฏข้อมูลที่ทำให้ต้องตั้งคำถาม จนมีผู้หวงแหนออกมาโต้แทนว่า "หนูรับไม่ได้"

เรื่องบุคลิกภาพ ความสามารถในการสื่อสาร หรือการแสดงออกทางสีหน้าเป็นเพียงปัจจัยหนึ่ง ที่เหนือกว่านั้นคือศาสตร์การสร้างภาพลักษณ์ ซึ่งเธอเคยศึกษาอย่างเป็นระบบ และกลไกการทำงานของสมองมนุษย์ที่ทำให้เราเชื่อใจผู้อื่น

อย่างไรก็ตาม จำเป็นต้องแยกให้ชัดระหว่าง 

ความสามารถในการสร้างความเชื่อถือ กับ เจตนาหลอกลวง เพราะความสามารถอย่างแรกไม่ได้พิสูจน์อย่างหลัง และข้อกล่าวหาในคดียังต้องผ่านกระบวนการยุติธรรม

1. พื้นฐานการศึกษา: เธอไม่ได้เพียงสร้างภาพลักษณ์ แต่ศึกษาศาสตร์นี้โดยตรง

ในปี พ.ศ. 2557 บุ๋ม ปนัดดา ทำดุษฎีนิพนธ์ที่มหาวิทยาลัยรังสิต เรื่อง "องค์ประกอบที่ส่งผลต่อการสร้างภาพลักษณ์สำหรับผู้มีชื่อเสียงของวงการบันเทิงในประเทศไทย" งานวิจัยนี้ใช้ทั้งการศึกษาเชิงคุณภาพและการสำรวจความคิดเห็นประชาชน เพื่อวิเคราะห์ว่าอะไรทำให้บุคคลมีชื่อเสียงสามารถสร้างภาพลักษณ์ที่ได้รับการยอมรับ

องค์ประกอบที่พบ ได้แก่ ช่องทางการสื่อสาร การสื่อสารทางการตลาด การดำเนินงาน บุคลิกภาพ กิจกรรมเพื่อสังคม และความสัมพันธ์กับแฟนคลับ น่าสนใจว่ากิจกรรมเพื่อสังคมไม่ได้เป็นเพียงการทำประโยชน์ต่อส่วนรวม แต่ยังส่งผลต่อภาพลักษณ์และการรับรู้ของประชาชนด้วย

สิ่งนี้ทำให้เห็นความเชื่อมโยงระหว่างความรู้ทางวิชาการ ประสบการณ์การทำงานสื่อ และบทบาทในการทำกิจกรรมเพื่อสังคมของเธอ  

แต่ไม่ได้หมายความว่าเธอตั้งใจใช้ความรู้นั้นเพื่อหลอกลวง งานวิจัยดังกล่าวไม่ใช่หลักฐานยืนยันเจตนาหรือความผิดทางอาญา หากแต่เป็นหลักฐานว่าความรู้ดังกล่าวอาจ ถูกประยุกต์ใช้ได้ 

 ใช้ความรู้เป็นอาวุธ ใช้ความเชื่อเป็นเครื่องมือ

2. สมองตัดสินว่าใครน่าเชื่อถือ ก่อนที่เราจะได้ใช้เหตุผลเสียอีก

ในทาง Neuroscience สมองมนุษย์มีระบบประเมินสัญญาณทางสังคมที่ทำงานอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะการรับรู้ใบหน้า สีหน้า และท่าทาง งานวิจัยของ Willis และ Todorov จาก Princeton University (2006) พบว่าการมองใบหน้าคนแปลกหน้าเพียง 100 มิลลิวินาที ก็เพียงพอให้มนุษย์สร้างความประทับใจเบื้องต้นเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือได้แล้ว

สิ่งสำคัญคือ สมองกำลังประเมินว่าใบหน้า ดู น่าเชื่อถือหรือไม่ มิใช่ตรวจพบว่าบุคคลนั้นซื่อสัตย์จริงหรือไม่ ผู้ที่สื่อสารคล่องแคล่ว มีสีหน้าเหมาะสม ใช้น้ำเสียงมั่นใจ และตอบสนองต่อสถานการณ์ทางอารมณ์ได้ดี จึงอาจทำให้ผู้ชมรู้สึกเชื่อถือได้ง่ายแม้เพียงแรกเห็น

แต่ไม่มีหลักฐานว่าการสบตา การร้องไห้ หรือการแสดงออกอย่างมั่นใจ สามารถใช้พิสูจน์ความจริงหรือการโกหกได้อย่างแม่นยำ

3. เหตุใดคนที่เราเชื่อว่าเป็นคนดี จึงทำให้เรามองข้ามสัญญาณเตือน?

นี่อาจเป็นข้อค้นพบที่สำคัญที่สุดของ Neuroscience of Trust งานวิจัยของ Delgado ใน Nature Neuroscience ศึกษาการตัดสินใจไว้วางใจบุคคลที่ได้รับคำบรรยายว่ามีประวัติทางศีลธรรมดี เป็นกลาง หรือไม่น่าไว้วางใจ แม้ผู้เข้าร่วมทดลองจะได้รับผลตอบแทนในอัตราเท่ากัน กลับมีแนวโน้มไว้วางใจคนที่ถูกบรรยายว่าเป็นคนดีมากกว่า

การพูดย้ำว่าเป็นคนดีซ้ำ ๆ จึงส่งผลต่อการประเมินของสมอง เพราะโดยธรรมชาติเราก็ปรารถนาที่จะเป็นคนดีเช่นกัน

4. เหตุใดคนที่เราเห็นบ่อยจึงเหมือนเป็นคนที่เรารู้จักดี?

อีกปรากฏการณ์หนึ่งในจิตวิทยาคือ Mere Exposure Effect

 — แนวโน้มที่ความคุ้นเคยจากการพบเห็นซ้ำ ๆ ทำให้เรารู้สึกชอบสิ่งนั้นมากขึ้น เมื่อบุคคลมีชื่อเสียงปรากฏตัวผ่านโทรทัศน์ ข่าว และโซเชียลมีเดียบ่อยครั้ง ผู้ชมอาจค่อย ๆ สร้างความคุ้นเคยจนรู้สึกเหมือนรู้จักเขาเป็นการส่วนตัว

นี่คือ Parasocial Relationship หรือความสัมพันธ์ทางใจแบบฝ่ายเดียวระหว่างผู้ชมกับบุคคลในสื่อ ซึ่งใกล้ชิดกว่าที่คิด เมื่อเขาดูลำบาก (แม้ในความเป็นจริงอาจมิได้เป็นเช่นนั้น) เราก็พร้อมช่วยเหลือ และเมื่อไว้ใจแล้ว ทุกอย่างก็ง่ายไปหมด รวมถึงเงินของเราด้วย

5. การทำบุญ: ระบบกระตุ้นรางวัลของสมองชั้นดี

การบริจาคเงินมิได้เป็นเพียงการสูญเสียทรัพย์สิน แต่เป็นประสบการณ์ทางอารมณ์ที่สร้างความรู้สึกดีให้กับผู้ให้ ระบบรางวัลของสมอง (Mesolimbic Reward System) และสมองส่วนหน้าที่เกี่ยวข้องกับการประเมินคุณค่าทางสังคมจะถูกกระตุ้น ทำให้รู้สึกอิ่มเอมและเติมเต็ม

6. เหตุใดคนฉลาดจึงยังเชื่อผิดได้?

หลายคนเข้าใจว่าผู้ที่ถูกหลอกมักขาดความรู้หรือไม่ใช้เหตุผล แต่การตัดสินใจของมนุษย์ได้รับอิทธิพลจาก Cognitive Bias แม้ในผู้ที่มีการศึกษาสูง

- Halo Effect — คุณสมบัติที่ดีด้านหนึ่ง เช่น ความเมตตาหรือความเสียสละ ส่งผลให้เราประเมินคุณสมบัติด้านอื่นดีตามไปด้วย เช่น ความซื่อสัตย์

- Confirmation Bias — เราโน้มเอียงไปสนใจข้อมูลที่สนับสนุนความเชื่อเดิม และอาจตั้งข้อสงสัยกับข้อมูลที่ขัดแย้ง

-Cognitive Dissonance — อธิบายความไม่สบายใจเมื่อหลักฐานใหม่ขัดกับความเชื่อเดิม บางคนปรับความเชื่อ khi เห็นหลักฐานใหม่ ขณะที่บางคนพยายามอธิบายเหตุการณ์ให้สอดคล้องกับภาพเดิม

7. อย่าคิดว่าเราอ่านความคิดคนเก่ง

มนุษย์มีเครือข่ายสมองสำหรับ Mentalizing หรือการคาดการณ์ความคิด ความรู้สึก และเจตนาของผู้อื่น แต่ความสามารถในการอนุมานสภาวะจิตใจมิได้หมายความว่าเรารู้เจตนาที่แท้จริงของเขา

งาน Meta-analysis ของ Bond และ DePaulo (2006) ซึ่งสังเคราะห์งานวิจัย 206 ชิ้น และผู้ประเมินกว่า 24,000 คน พบว่ามนุษย์แยกคำพูดจริงกับคำโกหกได้ถูกต้องเฉลี่ยประมาณ 54% ภายใต้เงื่อนไขการศึกษาโดยไม่มีเครื่องมือหรือการฝึกพิเศษ นั่นหมายความว่าความสามารถในการจับโกหกของคนทั่วไปสูงกว่าการเดาสุ่มเพียงเล็กน้อย

ดังนั้น การมองว่าบุ๋ม ปนัดดาเป็นคนฉลาด อ่านคนเก่ง หรือแสดงอารมณ์ได้ดี อาจเป็นการประเมินทักษะการสื่อสารของเธอ แต่ไม่อาจนำมาวินิจฉัยว่าเธอมีเจตนาหลอกลวงหรือไม่ 

คำถามเรื่องเจตนาทางอาญาต้องตอบด้วยพยานหลักฐาน มิใช่การวิเคราะห์สีหน้า

8. บทเรียนจากกรณีบุ๋ม

หลักคิดสำคัญคือ "สมองเชื่อใจคน แต่สังคมต้องเชื่อใจระบบ"

ตามรายงานการแถลงข่าวของตำรวจเมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน 2569 เจ้าหน้าที่ระบุว่าพบเงินบริจาคผ่านบัญชีที่เกี่ยวข้องรวมกว่า 815 ล้านบาท และตั้งข้อสงสัยเกี่ยวกับการใช้เงินผิดวัตถุประสงค์หลายร้อยล้านบาท บุ๋ม ปนัดดา ให้การปฏิเสธข้อกล่าวหาทางอาญา โดยมีรายงานว่าเธอชี้แจงถึงปัญหาการเบิกจ่ายและความสับสนในการทำธุรกรรมจำนวนมาก ทั้งนี้ คดียังต้องดำเนินไปตามกระบวนการยุติธรรม

ไม่ว่าคดีจะมีข้อยุติอย่างไร สิ่งที่สังคมควรเรียนรู้คือการแยก **Personal Trust** ออกจาก **Institutional Trust**

ความไว้วางใจในตัวบุคคลอาจเกิดจากบุคลิกภาพ ความรู้สึกใกล้ชิด และประสบการณ์ในอดีต แต่ความไว้วางใจต่อองค์กรควรเกิดจากธรรมาภิบาล การเปิดเผยข้อมูล การตรวจสอบเส้นทางเงิน และความรับผิดชอบที่พิสูจน์ได้

การทำความดีจำนวนมากมิได้เป็นหลักฐานว่าธุรกรรมถูกต้อง เช่นเดียวกับข้อกล่าวหาเรื่องธุรกรรมหนึ่งก็มิได้ลบล้างคุณค่าของความช่วยเหลือจริงทั้งหมดโดยอัตโนมัติ

ในทาง Neuroscience ความเชื่อใจเป็นกลไกที่ทำให้มนุษย์ร่วมมือกันได้ แต่ในทางบริหารจัดการ ความเชื่อใจเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอที่จะป้องกันความผิดพลาดหรือการทุจริต เมื่อเรามอบทั้งศรัทธาและเงินให้บุคคลหนึ่ง สิ่งที่ควรตามไปด้วยจึงมิใช่เพียงคำขอบคุณ แต่ต้องเป็นระบบตรวจสอบที่ดี

ท้ายที่สุด สมองมนุษย์อาจถูกสร้างมาให้เรียนรู้ว่าใครน่าเชื่อถือจากสีหน้า ความคุ้นเคย และเรื่องราวที่ได้ยิน แต่ความเป็นผู้ใหญ่ของสังคมอยู่ที่ความสามารถในการแยกความรู้สึกเชื่อถือออกจากหลักฐาน คนที่เรารู้สึกว่าเป็นคนดีอาจเป็นคนดีจริง แต่เราไม่ควรใช้ความรู้สึกนั้นเป็นหลักประกันว่าทุกสิ่งที่เขาทำถูกต้องเสมอไป

เราจึงจะรักษาความเชื่อในความดีของมนุษย์ไว้ได้ โดยไม่สูญเสียความสามารถในการตรวจสอบความจริง — มิเช่นนั้น เราอาจตกเป็นเหยื่อของผู้ที่อ้างตนว่าเป็นคนดี และต้องสูญเสียอย่างเจ็บปวด